“Ödemeler dengesi, geniş anlamıyla, bir ekonomide yerleşik kişilerin diğer ekonomilerde yerleşik
kişiler (yurtdışında yerleşikler) ile belli bir dönem içinde yapmış oldukları ekonomik işlemlerin
sistematik kayıtlarını elde etmek üzere hazırlanan istatistiki bir rapordur.” TCMB’nin ödemeler
dengesi için sitesinde yaptığı tanım bu şekildedir.
Ödemeler dengesinin en basit anlatımı ise şu şekilde olabilir: “Yurtdışına ne kadar döviz gönderdik
ve onlar bize ne kadar gönderdi.” Bunu matematik eşitliğine döktüğümüzde ise ödemeler
dengesinin formülünü elde ederiz ve olayı somutlaştırmış oluruz.
Öncelikle matematik eşitlik olarak ödemeler dengesi her zaman sıfıra eşitlenir. Adı üstünde bu bir
dengedir.
“Ödemeler Dengesi = O “
Ödemeler dengesi kalemleri farklı kaynaklarda farklı isimlerde karşımıza çıkabiliyor. Biz, TCMB’nin
istatistik raporlarında kullandığı hesap isimlerini kullanalım ve eşitliğimizi yazalım:
Ödemeler Dengesi= Cari İşlemler Hesabı + Sermaye Hesabı +Finans Hesabı+ Net Hata ve Noksan +
Rezerv Varlıklar=0
Ödemeler Dengesi Neden Sıfıra Eşittir?
Ödemeler dengesi kalemlerinin detaylarına geçmeden önce “Ödemeler Dengesi Neden Sıfıra
Eşittir?” sorusuyla dengenin basit bir tanımını yapalım:
Ödemeler dengesine yurtdışı yerleşiklerle yaptığımız ekonomik işlemlerin kayıtlarını içeren bir
eşitlikken nasıl her zaman sıfıra eşit olabilir? Yurtdışıyla yaptığımız işlemlerden kaynaklanan para
alış verişi her zaman bir birine eşit midir?
Hayır. Aslında eşitliğin anlattığı şudur: Diğer ülkelerden ülkemize giren döviz miktarı ülkemizden
çıkan döviz miktarından fazla ise bu fazlayı rezerv varlıklara yani TCMB döviz rezervlerine ekleriz ve
bu tutarı denkleme eksi olarak yazarız. Benzer şekilde; diğer ülkelerden ülkemize giren döviz miktarı
ülkemizden çıkan döviz miktarından az ise bu TCMB döviz rezerverlerinde azalmaya neden olur ve
rezerv varlıklardan aldığımız bu tutarı denkleme artı olarak yazarız.
2014 Yılı Ödemeler Dengesi
2014 yılında ekonomik işlemler sonucu yurtdışına çıkan döviz miktarı yurtdışından ülkemize giren
döviz miktarından 468 milyon dolar fazla gerçekleşmiştir. Bu nedenle TCMB döviz rezervlerinde 468
milyon Dolar’lık azalma olmuştur. Rezervlerdeki azalma eşitliğe artı olarak yansımaktadır. Bunu
rezervlerden alınıp buraya eklenen tutar olarak düşünebilirsiniz.
Ödemeler Dengesi Kalemlerine Detay Bakış
Ödemeler Dengesi kalemlerini 2014 yılı ödemeler dengesi rakamları üzerinden somutlaştırarak
açıklamaya çalışalım:
Cari İşlemler Hesabı: Cari işlemler hesabını 4 alt gruba ayırabiliriz:
Mal Dengesi: İhracat + İthalat: İhracat ve ithalat rakamlarının toplamıdır. İthalat mal dengesi için
negatif kalemdir. Ülkenin yurtdışına sattığı malların değerinin yurtdışından satın aldığı malların
değerinden fazla olması durumunda mal dengesi pozitif olacaktır.
Hizmet Gelirleri ve Giderleri: Yurtdışı yerleşiklere sunulan hizmetler karşılığında sağlanan gelirler
ile yurtdışı yerleşiklerden alınan hizmetler karşılığında ödenen giderler arasındaki farktır. Bu hesap
dahilinde bahsedilen hizmetler turizm, inşaat, sigorta, ulaştırma vb. hizmetlerdir.
Birincil Yatırım Kaynaklı Gelirler ve Giderler: Bu hesap yurtdışında çalışanlara ödenen ücretleri
ve yurtdışında yapılan yatırımlar karşılığında elde edilen gelirleri içerir. Örneğin yurtdışında çalışan
ve yaşayan bir diplomata ödenen ücret veya Türk hisselerine yatırım yapmış bir yabancı yatırımcıya
ödenen kar payı bu hesabın içeriğinde olacaktır.
İkincil Yatırım Kaynaklı Gelirler: Ülkelerin birbirlerine yaptıkları bağış ve hibe gibi kalemler veya
yurtdışında çalışan çalışanların ülkelerine gönderdikleri dövizler bu hesabın içerisindedir. Bu
hesaptaki işlemlerin ortak noktasını karşılıksız transferler olarak düşünebiliriz.
2014 Yılı Cari İşlemler Hesabı Kalemleri
2014 yılında cari işlemler hesabında kaydedilen işlemler sonucu yurtdışına döviz çıkışının 43.6
milyar Dolar olduğunu görüyoruz. Bu rakam ülkemizin her zaman konuşulan kronik cari açığının
2014 yılı büyüklüğüdür.
Sermaye Hesabı: Toplam ödemeler dengesi içerisinde küçük bir yüzdeye sahip olan sermaye
hesabı; telif hakkı, ticari marka, lisans satınalmalarını ve sporcu bonservisleri gibi üretilmeyen ve
finansal olmayan işlemleri içermektedir. 2014 yılınde sermaye hesabına dahil edilen işlemlerin
sonucu 70 milyon Dolar döviz çıkışı olarak gerçekleşmiştir.
Finans Hesabı: Finans hesabını 3 alt grupta inceleyebiliriz:
Doğrudan Yatırımlar: Doğrudan yatırımlar bir ülkede yerleşik kişilerin başka bir ülkede yaptıkları
ve sonucunda o ülkedeki ekonomik aktiviteye katıldıkları ve o ülkede yapılan üretime doğrudan
katkı verdikleri yatırımlardır. Örneğin yabancı bir firmanın ülkemizde fabrika kurması, mağaza
açması veya bir şirketi satın alması bu firmanın ülkemize bir doğrudan yatırımdır. Ülkemize yapılan doğrudan yatırımlar ödemeler dengesi eşitliğine artı olarak etki etmektedir. Benzer şekilde
ülkemizde yerleşik kişi veya firmaları yabancı ülkelerde yaptıkları bu tür yatırımlar da ödemeler
dengesine negatif olarak eklenmektedir. Şirket ve taşınmaz satınalımları da bu kategori içerisinde
yer almaktadır.
Bu yazıda amacımız ödemeler dengesi kalemlerini detaylı bir şekilde anlatabilmek ancak burada
doğrudan yatırım kalemi ile ilgili bir noktaya daha bahsetmek ve doğrudan yatırımların ülkeye döviz
girişi veya bir döviz kaynağı olmaktan daha fazla özelliğe sahip olduğunu vurgulamak istiyoruz.
Ülkemizde doğrudan yatırım yapmaya karar vermiş bir kişi ya da firma elini taşın altına koymuştur
ve ülkedeki ekonomik gidişata güvenerek uzun vadeli bir yatırıma gitmiştir. Bu tür yatırımlar ülkeye
sadece döviz transferi sağlamaz, aynı zamanda bir teknoloji transferi bir yönetim tarzı anlaşıyı gibi
artıları da beraberinde getirir. Ancak ülkeye doğrudan yatırım çekebilmek de bir o kadar zordur. Bu
tür yatırımları ülkenize çekebilmeniz ülkenizin her anlamda güvenilir bir yatırım ortamı sunmasına
bağlıdır.
Portföy Yatırımları: Bu kalem “sıcak para” denen döviz girişlerini içerir. Yurtdışı yerleşiklerin
ülkemize döviz girişi sağlayarak Türk şirketlerine ait hisseleri alması ya da ülkemizde ihraç edilen
borçlanma araçlarına yatırım yapması portföy yatırımlarının kapsamındadır ve ödemeler dengesi
eşitliğinde artı olarak yer alır. Benzer şekilde ülkemizden yurtdışı hisse senetleri ya da borçlanma
araçlarına yapılan yatırımlar ödemeler dengesine negatif olarak yansıyacaktır.
Portföy yatırımları, doğrudan yatırımlara göre daha kısa vadeli olmaya meyilli yatırımlardır.
Ülkemizde portföy yatırımı yapmış olan bir yatırımcı, doğrudan yatırımda olduğu gibi ülkemizde bir
fabrika kurmamış, bir mağaza açmamış ya da bir şirket satın almamıştır. Gördüğü en ufak bir
olumsuzlukta ya da yakaladığı daha karlı bir yatırım fırsatında parasını tekrar dövize çevirerek ülkeyi
terkedebilmesi doğrudan yatırım yapmış bir yatırımcıya göre çok daha kolay olacaktır.
Diğer Yatırımlar: Bu hesap bir ülke vatandaşlarının diğer ülkelerde açtıkları mevduat hesapları ya
da başka ülkelerdeki yerleşiklerden sağladıkları kredilere ilişkin nakit akışlarını içerir. Örneğin bir
Türk Bankası yabancı bir bankadan kredi sağladığında bu ülkeye para girişi anlamını taşıyacak
ödemeler dengesine artı yansıyacaktır, ya da tam tersi bu banka sağlamış olduğu krediye ilişkin bir
ödeme yaptığında bu tutar ödemeler dengesine negatif yansıyacaktır. Bir Türk vatandaşının yabancı
bir bankada mevduat hesabı açtırarak diğer ülkeye bir para transferi gerçekleştirdiyse bu ödemeler
dengesine negatif yansırken bir yurtdışı yerleşik kişinin Türk Bankalarında mevduat hesabı açması
ödemeler dengesi denkleminde negatif işaretle yer alacaktır.
2014 Yılı Finans Hesabı Kalemleri
2014 yılında finans hesabında kaydedilen işlemler sonucu yurtdışından ülkemize döviz girişinim
42.1 milyar Dolar olduğunu görüyoruz. Finans hesabı 2014 yılında cari açığımızı neredeyse
tamamen karşılamış görünüyor.
Rezerv Varlıklar: Bu hesap cari işlemler hesabı, sermaye ve finans hesabından yer alan döviz giriş
ve çıkışlarının Merkez Bankası rezevlerine yansımasını gösteren hesaptır. Yukarıda özetlemeye
çalıştığımız ödemeler dengesi hesaplarında meydana gelen para alışverişleri sonucunda ilgili
dönemde ülkeye bir döviz girişi ya da ülkeden bir döviz çıkışı gerçekleşir. Ortaya çıkan sonuç döviz
girişi ise bu Merkez Bankası rezervlerinde (Merkez Bankası döviz varlıklarında) bir artış ortaya
koyarken ortaya çıkan sonuç ülkeden döviz çıkışı ise bu Merkez Bankası döviz varlıklarına azalma
olarak yansıyacaktır.
2014 yılında cari açığımız, ülkemize yönelen doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları ve diğer
yatırımlarla finanse edilebilmiş görünüyor. Net Hata ve Noksan hesabında bulunan ve kaynağı belli
olmayan döviz girişleri de dahil edildiğinde Merkez Bankası Rezervlerinde oluşan azalma 468 milyon
dolar olmuştur.
Net Hata ve Noksan: Ödemeler Dengesi verileri çok farklı kaynaklardan veri toplanması ve bu
verilerin kaydedilmesi anlamını taşır, bu verilerin toplanmasında oluşan hatalar ve eksikler ise net
hata ve noksan kalemini meydana getirir.
Ödemler Dengesi hesabı tutulurken hiç bir hata olmasaydı cari işlemler, sermaye ve finans hesabı
toplamı Merkez Bankası döviz rezervlerinde gerçekleşen değişime eşit olacaktı. Ancak hangi
kalemler aracılığıyla olduğu tespit edilemeyen döviz giriş ve çıkışları denkleme “net hata ve noksan”
kaleminin eklenmesiyle bu hesap altında gösterilir ve denklik sağlanmış olur.
