Beyond Ghor, tüm sakinlerinin kör olduğu bir şehirdir. Bir gün oldukça güçlü bir file sahip olan kral ordusuyla birlikte şehrin yakınlarındaki çöle kamp kurar. Fili “görmeyi” arzu eden halkın arasından bazı erkekler kamp alanına koşarlar. Hiçbiri daha önceden bir filin şekli hakkında herhangi bir bilgiye sahip değildir ve el yordamıyla yürüyüp filin etrafında toplanırlar. Amaçları ona dokunup bilgi sahibi olmaktır.
Aralarından biri filin kulağına dokunur ve konuşmaya başlar: “Büyük, pürüzlü, geniş bir şey, kilim ya da halıya benziyor.”
Diğer adam filin hortumuna dokunur ve şunları söyler: “ Düz, içi boş bir boruya benziyor, müthiş ve yıkıcı bir şey olmalı.”
Üçüncü adam ise filin ayaklarına ve bacaklarına dokunur ve şöyle konuşur: “Kuvvetli, sıkı ve sert, tıpkı bir sütün gibi.”
Adamların her biri filin farklı yerlerine dokunur ve her biri dokundukları yer konusunda yanılırlar.
Donella Meadows’a göre, genellikle “körün fili tarifi” olarak tanımladığımız bu eski Sufi hikâyesi bize basit bir ders vermekte, ancak biz buna önemsememekteyiz: Sistem davranışları sadece sistemi meydana getiren elemanları tanımakla anlaşılmaz.[1]
Animal-Elephant
Sistem (System)
Sistem, kendini oluşturan elemanların ya da parçaların tutarlı bir biçimde organize olduğu, bir amaç ya da fonksiyon ifa etmek üzere birbirine bağlı olan yapı ya da desen, “pattern”, olarak üretilen davranış kümeleridir. Bu anlamda sistem sadece şeylerin bir koleksiyonu değildir. Sistem, eleman ya da parçaların tutarlı ve uyumlu bir biçimde organize olup birbirlerine bağlanmasıyla meydana gelen bir şeydir. Bu tanıma göre sistem üç şey içerir: Elemanlar ya da parçalar, birbirine bağlı olma ve amaç ya da fonksiyon.
Örneğin, sindirim sistemimizin elemanları dişler, enzimler, mide ve bağırsaklardır. Aldığımız gıdaların akışı hepsi birbiriyle ilişkili ya da bağlı olan bu elemanlar sayesinde sağlanır. Sistemin amacı ya da fonksiyonu da aldığımız gıdaları besleyici bir hale getirmek için ayırmak ve yararsız olan besinleri atarken başka bir sistem olan kan dolaşımına aktarmaktır. Bir sistem olan futbol takımında elemanlar, oyuncular, teknik direktör, saha ve toptur. Bağlantılar, oyunun kuralları, teknik direktörün stratejisi ve oyuncularla olan iletişimi olarak karşımıza çıkar. Amaç ise kazanmak, eğlenmek, para sahibi olmak ya da bunların hepsidir. Okullar, şehirler, kurumlar ve ulusal ekonomi bir sistemdir. Hayvanlar ve ağaçlar birer sistemdirler, ormanlar ise hayvanlar ve ağaçları da içine alan daha büyük sistemlerdir. Dünya, güneş sistemi, galaksiler de birer sistemdir ve sistemler sistemler içine gömülmüşler ya da yuvalanmışlardır.
Sistemler değişebilir, adapte olabilir, hedef koyabilir, yaraları onarabilir, kendi kendine organize olabilir ve kendi kendilerini tamir edebilirler.
Stok, Akış ve Dinamik Denge (Stock, Flow & Dynamic Equilibrium)
Meadows’a göre bir sistemin iki temel bileşeni stok ve akış’ tır. Stok bir sistemin kuruluşudur ve ona dokunabilir, onu sayabilir, ölçebilir ve onunla zaman geçirebiliriz. O, miktar ve madde ya da enformasyonların bir birikimidir. Stok zamanla değişerek aksiyon halindeki akışa dönüşür. Akış, bir doldurma, akıtma, doğum ve ölüm, satın alma ve satış, gelişme ve gerileme, başarı ve başarısızlık vb.’dir. Stok sistem içindeki akışların değişim tarihinin hafızasıdır. Örneğin akan yağmur ya da nehir suları bir yerde depolanarak biriktirilir ve bir stok oluşturulur, sonra bu birikmiş suyun bir kısmı buharlaşarak bir kısmı da kullanılmak üzere boşaltılarak akıtılır. Ormandaki ağaçların bir kısmı ağaç olarak yaşamaya devam eder, bir kısmı odun olarak kullanılır, bir kısmı da ölür. Odun ya da yaşayan ağaçlar stoktur. Bir süre sonra akış başlar ve odun olmayanlar kesilerek kereste haline getirilir. Bu başka bir stok pozisyonu demektir ve kerestelerin satılmaya başlanmasıyla akış başlar.
Tamamı İçin:
