USULCA KAYNAYAN BİR YETİM DİL

USULCA KAYNAYAN BİR YETİM DİL

En sonunda bir tek kazanan var hayatta: Zaman.

Zamanından önce ölmese de ilkeli yaşayan daha hızlı eskiyor galiba. Zamanı seve seve ıskalayarak, haklılığını zamana geri almamacasına ödünç vererek, dik durmak adına kimi coşkulardan vazgeçerek.

Az insan, az eşya diyerek bir de mesela. Ne Şam’ın şekeri ne zalim kralın yüzü. Ne saltanatına eyvallah etmek ne sarayına konuk gidip keseye gizlenmiş altınını diş kirası diye kabul etmek. Koşullara uymak herkesin işi. Kendi koşullarını ve kendini inşa ederek var olmayı seçmek ise başka bir şey. Akıntıya karşı yüzmek, yürünmemiş patikaların yokuşuna vurmak, ömrüne daha özgün bir tavırla yanıt vermek.

Uzaktan bakıldığında bu tavır kimilerine yalnızlık, kimilerine çile doldurmak gibi görünür. Kimilerini sadeliği incitir. Kimileri için uyumsuzluk, hatta kibirdir.

Oysa hayata karşı bir de “üstü kalsın” tavrı takınmanın, hayat kadar değişik bir tadı var. Köpüklü kahvede acı, şarapta kekremsilik, evlada bakıştaki takdire sinmiş melal gibi.

Ve evet, illa da melal.

Melal ve adsız duygular

Ne yalnızca hüzün ne keder ne de özlem. Hepsinden bir şeyler taşıyan, ama hiçbirine bütünüyle teslim olmayan bir duygu.

İnsanın kendi seçtiği hayatın bedelini öderken, o bedelin içinde kendine özgü bir zenginlik bulmasının da bir adı olmalı. Vazgeçebildiği şeylerden duyduğu özgürlükle vazgeçmek zorunda kaldıklarının hüznünü aynı anda yaşamasının da.

Var mı böyle bir sözcük?

Belki vardır. Ben bilmiyorum.

Ama sözcüğün yokluğu, duygunun yokluğu demek değil.

İnsanlar yaşadıkları her şeye ad koyarak başlamadı. Önce gördüler, dokundular, duydular, korktular, sevindiler. Sonra ayırmayı öğrendiler birbirinden gördüklerini, yaşadıklarını. Kimi ayrımların adı kondu, kimileri uzun zaman adsız kaldı.

Bazı duyguların adı hiç konulmamış olabilir. Bazılarının adı konulmuş ama unutulmuş. Bazılarının ise adı hâlâ yaşıyor, yalnızca anlamının derinliği kaybolmuş. Günümüz yazarlarından bazıları bu adsız hâllere yeni sözcükler türetmeye çalışıyor. John Koenig’in The Dictionary of Obscure Sorrows’unda, yoldan geçen her insanın da tıpkı bizimki gibi karmaşık ve derin bir hayatı olduğunu aniden fark etme hissine “Sonder” adı verilmiş. Bu, modern hayatın yarattığı, henüz sözlüklerde yer almayan duygulara ad bulma çabasının bir örneği. Tiffany Watt Smith’in The Book of Human Emotions’ı ise başka kültürlerde adlandırılmış, bizim dilimizde karşılığı olmayan yüzlerce duyguyu bir araya getiriyor. Demek ki adsızlık, yalnızca geçmişin değil, bugünün de meselesi.

Karın hâlleri, duygunun taneleri

Kar mesela.

Biz kar der geçeriz çoğu zaman. Lapa lapa yağanı, yerde birikeni, rüzgârın savurduğunu, bastıkça sertleşeni ayrıca anlatmamız gerektiğinde birkaç sözcüğü yan yana getiririz.

Kuzeyin karla iç içe yaşayan halklarının dillerinde ise karın farklı durumları için çok daha özelleşmiş adlandırmalar bulunur. Çünkü kar yalnızca gökten yağan bir şey değildir onlar için. Yol, engel, barınak, tehlike, geçim ve hayatın kendisidir. Sami dillerinde yüzlerce kar ve buzla ilgili sözcük olduğu söylenir; Yupik ve İnuit dillerinde de karın düşüş biçiminden yerdeki hâline, sertliğinden kayganlığına kadar ayrımlar vardır. Önemli olan “kaç sözcük” saymak değil. Bir insanın “kar” dediği yerde başka bir insanın neleri birbirinden ayırabildiğidir.

Acaba duygularımız da böyle mi?

Bir insanın yalnızca üzüntü diye anlattığı yaşantının içinde bir başkası kırgınlığı, pişmanlığı, özlemi, mahcubiyeti, kaygıyı, hatta belli belirsiz bir sevinci birbirinden ayırabiliyor olabilir.

Duyguların da taneleri var demek ki.

Psikolojide duygusal tanelilik denilen kavram tam da bu ayrımları yapabilme becerisiyle ilgili. Yaşadığımızı yalnızca iyi veya kötü diye tanımlamak yerine daha incelikli biçimde tanıyabilmek, ona uygun bir ad bulabilmek.

Üstelik duygulara ad vermek, onları yalnızca anlatmamızı sağlamıyor. Kimi koşullarda duygusal tepkilerimizin yoğunluğunu da değiştirebiliyor.

Demek ki dil, insanın iç dünyasında olup bitenleri dışarıya taşıyan bir araç olmanın ötesinde, o dünyanın kuruluşuna da katılıyor.

Adlandırmanın gölgesi

Fakat burada durup sormak gerekiyor.

Adlandırdığımız şeyin ne kadarını tanımış oluyoruz?

Bir duygunun adını bilmek, onu anlamak mıdır? Daha önemlisi, bir duyguyu adlandırdığımızda onu olduğu gibi mi bırakırız?

Melal dediğimiz anda, içimizdeki karmaşık yaşantının hangi yanlarını görünür kılıyor, hangilerini gölgede bırakıyoruz?

Her adlandırma bir ayrım yaratır. Ama her ayrım aynı zamanda başka ihtimalleri dışarıda bırakır.

Sözcük seçmek de biraz böyledir.

Bir duyguyu hüzün diye anlattığımda melal, hicran, keder, burukluk ve özlem sözcüklerinin sunduğu başka anlam imkânlarını geri itmiş olurum.

Üstelik bu yalnızca tek bir anlatım anında gerçekleşmez. Bazı sözcükler zamanla öylesine yaygınlaşır ki daha ince ayrımlar taşıyan başka sözcükleri günlük dilin dışına sürer.

Kötü paranın iyi parayı kovması gibi.

Elbette dilde işleyen değişmez bir yasa değil bu. Ama üzerinde düşünmeye değer bir benzerlik.

Birbirinden farklı birçok sıkıntıya stres demek kolayımıza geliyor mesela. Kırgınlığı, kaygıyı, çaresizliği, tükenmişliği aynı sözcüğün içine dolduruyoruz.

Oysa bir sözcüğün çok kullanılması, onun her şeyi anlatabildiği anlamına gelmiyor.

Belki de dilin yoksullaşması sözcüklerin unutulmasından önce başlıyor. İnsanların sözcükler arasındaki farklara ihtiyaç duymamaya başlamasıyla.

İhtiyaç duyulmayan ayrımlar silikleşiyor. Ayrımlar silikleşince onları anlatan sözcükler de yavaş yavaş çekiliyor hayatımızdan.

Sonunda yaşadığımız hâlde anlatamadığımız, anlatmaya çalıştığımızda ise birbirine karıştırdığımız duygularla kalıyoruz.

Âlemin harcı olmayan duygular yalnızca öksüz değil, bir de adsız oluyorlar.

Başka dillerde yaşayan duygular

Ama burada başka bir ihtimal daha var.

Belki de bazı duyguların adı hiç konulmadı. Bazılarının adı konuldu ama unutuldu. Bazılarının ise adı hâlâ yaşıyor, yalnızca anlamının derinliği kayboldu.

Bir sözcüğün sözlükte bulunması, onun taşıdığı duygunun insanlar arasında yaşadığını göstermeye yeter mi?

Melal sözcüğünü herkes bilse, herkes aynı melali mi yaşar?

Bir annenin evladına bakarken duyduğu gurura sinmiş melalle, ömrünün sonbaharında kendi hayatına dönüp bakan insanın melali aynı mıdır?

İkisinin arasında ortak bir şeyler var. Ama farkları da var. Üstelik o farkların her birine ayrı adlar bulmaya kalksak, duyguların bütünlüğünü parçalama tehlikesiyle karşılaşabiliriz.

Çünkü insan yalnızca ayrı ayrı duygular yaşamıyor. Bazen birbirinden ayıramadığı duyguların hepsini aynı anda, tek bir yaşantının içinde buluyor.

Başka dillerde bu bütünlüklü hâllere verilen adlar vardır. Portekizcede saudade, yalnızca özlem değildir. Hem yokluğun acısını hem o yokluğun içinde hâlâ yaşayan bir yakınlığı taşır; hem geçmişe dönük bir hasret hem de bir türlü gelmeyecek olanın bilgisini. Japoncada mono no aware, güzel olan her şeyin geçici olduğunu bilmenin yarattığı o hafif, neredeyse minnettar hüzündür. Komorebi ise yaprakların arasından süzülen güneş ışığının özel adıdır; ışığın kendisini değil, ışığın o belirli, titreşen, gölgeli hâlinin adıdır. Bu sözcüklerin varlığı, o duyguların o kültürlerde daha sık ve daha dikkatli yaşandığı anlamına gelmez. Ama dilin, fark edilmeye değer bulduğu şeyleri görünür kıldığını gösterir.

İnsanın yaşadığı hayat da aynı işi yapar.

Nasıl her sözcük başka sözcüklerin, her cümle başka cümlelerin imkânını değiştiriyorsa, her yaşama tercihi de yaşanabilecek başka hayatların imkânını değiştirir. “Üstü kalsın” diyerek kimi kolaylıklardan, kimi onaylardan, kimi kalabalıklardan vazgeçen insan, aynı zamanda bazı duyguları daha keskin, bazı ayrımları daha görünür hâle getirir. Belki de melali bu kadar iyi tanımasının nedeni budur. Hayatı daha az gürültülü, daha az ödünlü yaşayanın iç dünyası da daha az bulanık kalır.

Şiirin ve yazının imkânı

İşte şiirin büyük imkânı burada.

Şiir her zaman yeni sözcükler yaratmaz. Bilinen sözcükleri daha önce kurulmamış ilişkiler içinde buluşturarak, henüz adı bulunmayan bir duyguyu sezdirebilir.

Benzetmelerin, imgelerin, hatta kimi zaman alışılmadık bir sözcük dizilişinin yaptığı budur.

Daha önce adlandıramadığımız bir yaşantıyı bir şiirde tanırız. Şairin anlattığı şeyin bizim de içimizde yaşadığını fark ederiz.

O ana kadar kendimize bile anlatamadığımız bir şey, başkasının sözcüklerinde belirir.

Peki şair o duyguyu keşfetmiş midir, yoksa yaratmış mıdır?

Belki ikisi de.

Belki onu yaşayan ilk insan değildir. Ama başkalarının da tanıyabileceği bir biçime kavuşturan ilk insan olabilir.

Böylece bir sözcük, bir benzetme, bir dize yalnızca mevcut bir duyguyu anlatmakla kalmaz. Daha önce birbirinden ayırt edilmeyen yaşantıların fark edilmesine de yardımcı olur.

Duyguların dili zenginleştirmesi kadar, dilin duygularımızı zenginleştirmesinden de söz edebiliriz.

Cümleler birbirini belirlerken

Fakat yazarken bundan daha karmaşık bir şey oluyor.

Yazar yalnızca sözcükler arasında seçim yapmıyor. Cümleler arasında da seçim yapıyor.

Ve seçtiği her cümle, kurulabilecek başka cümlelerin önüne geçiyor.

Bir cümle yazıldığında ardından gelecek cümlenin imkânları değişiyor. Bazı düşünceler güçleniyor, bazıları uzaklaşıyor. Daha önce hiç düşünülmemiş başka ihtimaller beliriyor.

Üstelik sonradan yazılan cümle, öncekini de değiştirebiliyor.

Bir cümleyi okurken anladığımız şey, birkaç cümle sonra artık aynı şey olmayabiliyor.

Demek ki cümleler yalnızca birbirini izlemiyor. Birbirinin anlamını da belirliyor.

Bazen destekliyor, bazen sınırlandırıyor, bazen de önceki cümlenin hiç beklenmedik bir yanını açığa çıkarıyorlar.

Bu nedenle yazmak, önceden tamamlanmış bir düşünceyi sözcüklere dökmekten ibaret değil.

Yazarken düşüncenin kendisi de değişiyor.

Bir sözcük başka bir sözcüğü, bir cümle başka bir cümleyi çağırıyor. Çağrılan her yeni düşünce, daha önce yazılanları başka bir ışık altında gösteriyor.

Yazar bazen anlatmak için başladığı şeyi, yazarken anlamaya başlıyor.

Hatta kimi zaman yazının sonunda, başlangıçta aklında bile olmayan bir düşünceyle karşılaşıyor.

Bu durumda metnin yaratıcısı kim?

Yazan insan mı, yoksa yazılırken kendi imkânlarını açığa çıkaran metnin kendisi mi?

Elbette kalemi tutan insan. Ama kalemi tutmakla yazının bütün sonuçlarını önceden bilmek aynı şey değil.

Yazar, kendi kurduğu cümlelerin açtığı yollarda yürüyerek kendisinin de henüz tanımadığı düşüncelere ulaşabiliyor.

Yazının en büyük hazlarından biri belki bu.

İnsanın kendi düşüncesine kendi yazısında rastlaması.

Yalnız bu da henüz tam anlatılmış bir haz değil.

Bir düşüncenin zihinde ilk kez belirmesi başka, sözcüklerle biçimlenmesi başka, yazıldıktan sonra dönüp bakıldığında onu ilk kez görüyormuş gibi hissetmek bambaşka.

Böyle yaratıcı bir sürece yataklık etmenin hazzını anlatacak sözcük de arıyorum sözlüklerde.

Bulamıyorum.

Belki vardır, ben bilmiyorum.

Yetim dil

Sözlüklerin dışında yaşamakta olan ne çok duygu var kim bilir.

Bir insanın başka bir insan tarafından hiç anlaşılmamış olmasının hüznü kadar, anlaşılmayı beklemeden yaşayabilmesinin huzuru da var.

Kendi seçtiği yalnızlıktan duyduğu hoşnutlukla o yalnızlığın bedelinden doğan melali aynı anda taşıması da.

Belki bu duyguların bir bölümü yalnızca adsız. Belki bir bölümü kimsenin kapısını çalmadığı için öksüz. Kimileri ise adı konulsa bile başka bir insanın dünyasında karşılık bulamadığı için yetim.

Ama adsız olmak yok olmak değil.

Anlatılamayan her şey anlamsız da değil.

İnsan, anlamını bütünüyle kavrayamadığı bir duyguyla yıllarca yaşayabilir. O duygu hayatının kimi kararlarına, ilişkilerine, vazgeçişlerine sinmiş olabilir.

Kimi zaman bir kokuyla, kimi zaman eski bir fotoğrafla, bir sesle, bir cümleyle yeniden belirir.

Ve insan, yıllardır içinde taşıdığı şeyi ilk kez o anda tanıyabilir.

Belki de adlandırmak dediğimiz şey, içimizde zaten yaşamakta olan bir yabancıyla tanışmaktır.

O yabancıya hemen bir ad vermek zorunda da değiliz.

Bazen onu biraz daha dinlemek gerekir.

Çünkü sözcüklerin yetişemediği yerde hayat susmuyor.

Duygular yaşamaya, düşünceler biçimlenmeye devam ediyor.

Sabahın erinde, bir tencerede usulca kaynayan, kendine henüz bir ad bulamamış, neredeyse kekeme ama doygun ve minnetsiz bir dil gibi.

Belki şiir, belki düşünce, belki de henüz yazılmamış bir cümle aralıyor o dilin kapısını.

İnsan bazen bütün ömrünü o kapının önünde geçiriyor.

İçeride kaynayanın ne olduğunu anlamaya çalışarak.

Ve hayat, üstü kalsın dediğimiz yerden bile bize yeni bir şeyler vermeye devam ediyor.